Evin günəşə görə oriyentasiyası: işıq və istilik qazancı

Evin tərəflərə görə yerləşməsi otaqların işığını, yayda qızmasını və qışda istiliyini müəyyən edir. Bu qərar layihənin ilk eskizində verilir və sonradan dəyişmək çətindir.

Eyni plana malik iki ev tamamilə fərqli yaşayış keyfiyyəti təqdim edə bilər. Birində qonaq otağı qışda günəşlə isinir, yayda isə kölgədə qalır; digərində axşam günəşi yataq otağını gecəyə qədər qızdırır. Fərq evin torpaq sahəsində necə yerləşdirilməsindədir. Oriyentasiya pulsuz enerji mənbəyidir, amma yalnız layihənin ilk mərhələsində düşünüləndə.

Günəşin il boyu hərəkəti nəyi dəyişir

Şimal yarımkürəsində yerləşən Azərbaycanda günəş günortaçağı cənub tərəfdə olur. Yayda o, göydə yüksəkdən keçir, qışda isə alçaqdan. Bu sadə fakt memarlıq üçün mühüm nəticə verir: cənuba baxan pəncərə qışda alçaq günəş şüalarını otağın dərinliyinə qəbul edir, yayda isə üstündəki çıxıntı və ya eyvan yüksək günəşin qarşısını asanlıqla kəsir.

Şərq və qərb tərəflərdə vəziyyət başqadır. Səhər və axşam günəşi alçaq bucaq altında gəldiyi üçün üfüqi çıxıntılar onu effektiv saxlamır. Xüsusən qərb fasadı yayda günün ən isti saatlarından sonra uzun müddət şüa alır və bu, kondisioner yükünü artırır.

Fasadlar üzrə qısa xarakteristika

• Cənub: qışda ən çox günəş qazancı, yayda kölgəsi ən asan idarə olunan fasad. Yaşayış otaqları üçün əlverişlidir.
• Şimal: birbaşa günəş az olur, amma bərabər, yumşaq gün işığı gəlir. Emalatxana, iş otağı, texniki otaqlar və saxlama yerləri üçün uyğundur.
• Şərq: səhər günəşi. Yataq otağı və səhər yeməyi zonası üçün xoş işıq verir, günortadan sonra otaq sərinləşir.
• Qərb: axşam günəşi və yayda həddən artıq qızma riski. Böyük şüşə səthlər burada şaquli kölgə elementləri tələb edir.

Bu siyahı qayda deyil, başlanğıc nöqtəsidir. Sahənin mənzərəsi, küçəyə baxan tərəf və qonşu binalar bəzən başqa qərar tələb edir, amma həmin qərarın enerji nəticəsini bilmək lazımdır.

Otaqların planda paylanması

Oriyentasiya ilə işləyərkən memar evi yalnız fırlatmır, otaqları da tərəflərə görə düzür. Gündüz çox istifadə olunan qonaq otağı, mətbəx-yemək zonası və terras işıqlı tərəflərə yönəldilir. Pilləkən, qarderob, hamam otağı və texniki otaqlar isə şimal tərəfdə bufer zona kimi yerləşdirilə bilər; onlar isti otaqları soyuq fasaddan ayırır.

Dərinliyi böyük olan planlarda günəş şüası otağın arxa hissəsinə çatmır. Belə hallarda daha dar gövdə, daxili həyət və ya ikinci işıq (ikimərtəbəli hündürlük) gün işığını evin mərkəzinə aparmağa kömək edir.

Evin forması da oriyentasiya ilə bağlıdır. Şərqdən qərbə uzanan dartılmış plan cənuba geniş fasad verir və qış günəşini daha çox otağa paylayır. Şimaldan cənuba uzanan plan isə şərq və qərb fasadlarını böyüdür, yəni səhər və axşam şüasına daha çox açıq qalır. Torpaq sahəsinin forması həmişə ideal düzülüşə imkan vermir; dar və uzun sahələrdə kiçik bucaq dəyişikliyi, pilləli fasad və ya L formalı plan kompromis həll ola bilər. Bu variantları eskiz mərhələsində müqayisə etmək tikintidən sonra kölgə problemini həll etməkdən xeyli asandır.

Kölgə həlləri oriyentasiyanın davamıdır

Günəşi qəbul etmək qədər ondan qorunmaq da vacibdir. Cənub fasadında düzgün dərinlikdə hesablanmış çıxıntı, eyvan və ya pergola yayda şüanı kəsir, qışda buraxır. Şərq və qərbdə şaquli lamellər, jalüzlər, xarici pərdələr və yarpağını tökən ağaclar daha yaxşı işləyir: yayda kölgə salır, qışda işığı buraxır.

Şüşə sahəsinin böyüklüyü də oriyentasiyaya bağlı olmalıdır. Hər fasadda eyni ölçüdə vitraj planlamaq əvəzinə cənubda daha böyük, qərbdə daha idarə olunan, şimalda isə işıq üçün kifayət edən ölçülər seçmək məntiqlidir.

Layihəyə başlamazdan əvvəl yoxlayın

• Torpaq sahəsinin şimal istiqaməti planda dəqiq qeyd olunubmu?
• Qonşu binalar və hündür ağaclar hansı saatlarda kölgə salır?
• Üstünlük təşkil edən küləklər hansı tərəfdən əsir?
• Mənzərə və giriş tərəfi günəş tərəfi ilə üst-üstə düşürmü, düşmürsə, hansına üstünlük verilir?
• Yataq otaqları səhər, yoxsa axşam günəşinə baxacaq?

Evin günəşə görə yönünü Zaferoğlu İnşaat memarlıq layihəsinin ilk eskizlərində və kompüter modellərində işləyir; baş plan mərhələsində evin sahədə yerləşməsini müxtəlif variantlarla müqayisə etmək mümkündür. Sahənin planında şimal istiqamətini və qonşu binaları qeyd edib göndərin, evin yerləşməsinin ilk variantlarını ona görə eskizləyək.