Seysmik ərazidə ev: konstruktiv tələblərin mənası

Zəlzələ riski olan bölgədə evin layihəsindəki tələblər nə üçün var: sadə plan forması, seysmik kəmərlər, armaturun detalları, antiseysmik tikişlər və qeyri-konstruktiv elementlər.

Azərbaycanın bir çox bölgəsi, o cümlədən Abşeron, seysmik aktiv ərazilərə aiddir. Buna görə fərdi ev layihəsində də konstruktorun «niyə belə olmalıdır» deyə izah etdiyi tələblər çox olur: bir divarı götürmək olmaz, pəncərəni genişləndirmək məsləhət görülmür, eyvanın çıxıntısı məhdudlaşdırılır. Bu tələblərin məntiqini başa düşən sifarişçi onları «artıq xərc» kimi yox, ailənin təhlükəsizliyi kimi qəbul edir və layihəni dəyişmək istəyəndə hansı sualları verməli olduğunu bilir.

Zəlzələ binaya necə təsir edir

Zəlzələ zamanı torpaq əsasən üfüqi istiqamətdə yellənir. Bina bu hərəkəti bünövrədən yuxarıya ötürür və ağır hissələr, xüsusən də döşəmələr, dam və divarlar ətalət qüvvəsi ilə geri qalmağa çalışır. Nəticədə konstruksiyada adi yüklərdə olmayan yan qüvvələr yaranır. Bina nə qədər ağırdırsa, bu qüvvələr də o qədər böyükdür.

Seysmik layihələndirmənin məqsədi binanın bu qüvvələri müəyyən yollarla bünövrəyə ötürməsini, güclü təkan zamanı isə zədələnsə belə uçmamasını, insanların çıxmasına imkan verməsini təmin etməkdir. Bu hesablamalar ölkədə qüvvədə olan seysmik tikinti normaları və sahənin geoloji şəraiti əsasında aparılır, ona görə də eyni ev layihəsi fərqli sahələrdə fərqli konstruktiv həll tələb edə bilər.

Sadə və simmetrik plan niyə üstündür

Plan forması seysmik davranışa birbaşa təsir edir. Kvadrat və ya düzbucaqlıya yaxın, sərtlik elementləri bərabər paylanmış bina zəlzələdə daha proqnozlaşdırılan şəkildə işləyir. Mürəkkəb L, T və ya U formalı planlarda qanadlar fərqli titrəyir və birləşmə yerlərində gərginlik toplanır.

Eyni məntiq şaquli istiqamətə də aiddir. Aşağı mərtəbədə böyük açıq sahə, məsələn, bütün divarları götürülmüş qaraj və ya vitrajlı zal, yuxarıda isə çoxlu divarlı yataq otaqları varsa, «zəif mərtəbə» yaranır: bütün deformasiya aşağı mərtəbədə toplanır. Bu, zəlzələlərdə binaların uçmasının ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Belə memarlıq istəyi varsa, konstruktor onu əlavə sərtlik elementləri ilə kompensasiya etməlidir.

Planı mürəkkəb olan binalar çox vaxt antiseysmik tikişlərlə ayrı-ayrı sadə bloklara bölünür. Tikiş iki bloku bünövrədən dama qədər ayırır ki, onlar zəlzələdə bir-birinə dəyməsin. Bu, fasadda və interyerdə görünən detal olduğu üçün memarlıq layihəsində əvvəlcədən nəzərə alınır.

Divarlar, kəmərlər və armatur

Hörgü divarlı evlərdə hər mərtəbə səviyyəsində divarları bir-birinə bağlayan dəmir-beton seysmik kəmər qurulur. Kəmər divarları vahid qutuya çevirir və döşəmədən gələn yükü bərabər paylayır. Divarların kəsişmə yerlərində və böyük açırımların kənarlarında şaquli dəmir-beton elementlər də istifadə oluna bilər.

Hörgü divarında açırımların ölçüsü və divar parçalarının eni məhdudlaşdırılır. Pəncərələr arasında çox dar divar parçası zəlzələdə ilk çatlayan yerdir. Ona görə də tikinti zamanı «pəncərəni bir az genişləndirək» qərarı konstruktorla razılaşdırılmadan verilməməlidir.

Monolit karkaslı binalarda isə detallar həlledicidir. Sütun və tirlərin birləşmə yerlərində sıxlaşdırılmış xamıtlar, armaturun düzgün lövbərlənməsi və üst-üstə buraxılması, betonun sinfinə uyğunluq – bunlar layihədə göstərilir və tikintidə yoxlanılır. Kağız üzərində düzgün olan hesabı sahədə atlanmış bir neçə xamıt dəyərsizləşdirə bilər.

Qeyri-konstruktiv elementlər də təhlükəlidir

Zəlzələdə insanlara ziyanı təkcə uçan divarlar vermir. Dam üzərindəki parapetlər, bərkidilməmiş baca, ağır fasad dekoru, asma tavanlar, su qızdırıcıları və hündür şkaflar da təhlükə yaradır. Layihədə və təmirdə bunlara diqqət yetirmək sadə, amma təsirli tədbirdir:

• parapet və fasad dekorunun konstruksiyaya etibarlı bərkidilməsi;
• ağır arakəsmələrin yüngül materiallarla əvəz olunması və ya karkasa bağlanması;
• su qızdırıcısı, qazan və hündür mebelin divara bərkidilməsi;
• qaz xətlərində çevik birləşmələr;
• təxliyə yolunun, xüsusən pilləkənin maneəsiz qalması.

Sifarişçi nəyə diqqət etməlidir

Layihəni qəbul edərkən konstruktiv bölmənin sahənin geoloji məlumatına əsaslandığını soruşun. Memarlıq dəyişikliyi istəyəndə, məsələn, divarı sökmək, açırımı böyütmək və ya əlavə mərtəbə tikmək üçün əvvəlcə konstruktorun rəyini alın. Tikinti zamanı gizli işlərin, xüsusilə armaturun beton tökülməzdən əvvəl yoxlanmasını tələb edin. Bu addımlar seysmik təhlükəsizliyi kağız üzərində deyil, real binada təmin edir.

Zaferoğlu İnşaat fərdi ev və villaların memarlıq layihələrini hazırlayır və tikinti işlərini tikinti ərazisinin topoqrafik və geoloji xəritələrindən başlayaraq aparır. Planınızda böyük açırımlar və ya konsol eyvanlar varsa, onları eskiz mərhələsində konstruktorla birlikdə yoxlamaq üçün bizə göstərin.